Veerkrachtig Erfgoed

12 & 13 sept

Veerkrachtig erfgoed betekent op Landgoed Grootstal meer dan het behoud van monumentale waarde.

Het is het vermogen van een plek om zich steeds opnieuw aan te passen aan de uitdagingen van zijn tijd.

Met respect voor het verleden bouwen we samen aan een klimaatbestendig voedsellandschap.

Door te investeren in bodem, water, biodiversiteit en gemeenschap groeit een landschap dat zichzelf vernieuwt en ook voor volgende generaties van betekenis blijft.

Hieronder treft u een terugblik op het programma van een heel weekend vol verrassende activiteiten, in het domein tussen kwetsbaarheid en veerkracht. Een weekend waar we ongeveer 450 bezoekers mochten verwelkomen.

12-13 sept '26: een weekend vol veerkracht

Met zo’n 450 bezoekers, volle en extra ingelaste rondleidingen, bijzondere ontmoetingen, kunst en een adembenemende filmavond in de boomgaard kijken we met veel voldoening terug op de Open Monumentendagen. Dit jaar was er nog iets bijzonders te vieren: Landgoed Grootstal is door het publiek verkozen tot Monument van het Jaar 2026.

Een prijs waar we heel blij mee zijn, juist omdat het iets zegt over het brede draagvlak. Kennelijk wordt niet alleen het historische landgoed gewaardeerd voor de manier waarop hier wordt geprobeerd geschiedenis en toekomst met elkaar te verbinden, maar ook vanwege het publieksbereik en de beleefbaarheid hiervan.

In de toelichting op de nominatie werd Grootstal omschreven als een plek waar erfgoed, natuur, voedselproductie en maatschappelijke initiatieven samenkomen en waar ook nieuwe toevoegingen zorgvuldig in het historische landschap worden ingepast. Zo kan erfgoed volgens het comité bijdragen aan biodiversiteit, klimaatadaptatie, gezond voedsel en de verbinding tussen stad en ommeland. Dat verhaal werd tijdens het monumentenweekend opeens heel tastbaar.

Het landschap vertelt

Tijdens de rondleidingen namen de IVN-gidsen de bezoekers mee door het landgoed. Maar het verhaal werd nog concreter omdat alle telers en ondernemers aanwezig waren om bij hun eigen tuin, voedselbos, bloemenveld of akker te vertellen wat zij daar doen en waarom.

Dat leverde goede gesprekken op. Over bodem en droogte, over voedselproductie en biodiversiteit, maar ook over ondernemen, samenwerken en het inzicht dat een historische plek eigenlijk best veel verandering kan verdragen.

Juist die veelheid aan verhalen liet zien dat Grootstal niet uit afzonderlijke functies bestaat. Het oude landschap, de landbouw, de natuur, de gebouwen en de mensen die hier werken, krijgen betekenis in relatie tot elkaar. En die relaties veranderen steeds opnieuw.

Misschien is dat wel de essentie van veerkrachtig erfgoed: niet een plek vastzetten in het verleden, maar ervoor zorgen dat zij vanuit haar geschiedenis kan blijven reageren op de vragen van een nieuwe tijd.

BIOS tussen de oude appelbomen

Dat laatste werd op een heel andere manier voelbaar tijdens de eerste BoomgaardBIOS, georganiseerd door onze enthousiaste stagiaires Marijn Mantel en Iris Veldt.

In de feeëriek verlichte historische boomgaard vertoonden we Grensgebied, de landschapsdocumentaire van Rik van der Linden. De oude appelbomen vormden niet alleen een adembenemend decor; ze werden - evenals de vleermuizen die in de schemer rondvlogen - als het ware onderdeel van de film.

Want Grensgebied gaat over landschap en over de grenzen waar bodem, water, geschiedenis en menselijke keuzes elkaar ontmoeten. Precies die vragen waren ook rondom ons aanwezig.

Na afloop spraken we met Rik verder over wat een landschap nodig heeft om vitaal en veerkrachtig te blijven. Niet alleen goede plannen of ecologische kennis, maar ook tijd, continuïteit, vertrouwen en mensen die zich langdurig met een plek verbinden en daar via hun betrokkenheid aan bijdragen. Een landschap heeft immers geen haast - het laat zich niet maken binnen de looptijd van een project. En wellicht zijn soms zelfs grenzen nodig om doorbroken te worden en beweging te krijgen.

Kwetsbaarheid als kracht

Ook Het Bloemenhuis van Visualsbynature gaf een eigen antwoord op het thema. Drie wegen van kleine huisjes, opgebouwd uit afgedankte materialen, leiden naar een huis van bloemen.

Het kunstwerk stelt een ogenschijnlijk eenvoudige vraag: beschermen we wat ons dierbaar is door steeds sterkere muren te bouwen, of kan juist zachtheid, schoonheid en het vermogen om te veranderen een vorm van kracht zijn? Niet geheel toevallig markeerde het Bloemenhuis ook de opening van de nieuwe wandelroute voor omwonenden langs het voedselbos. Op de wandelroute zijn tevens informatieve bordjes geplaatst over het voedselbos, mogelijk gemaakt door de gemeente Nijmegen.

Met de finissage op zondag kwam een weekend ten einde waarin erfgoed niet alleen werd bekeken, maar ook bevraagd. Het Bloemenhuis daarentegen bloeit verder en laten we vanaf nu spontaan verder groeien in zijn natuurlijke pracht. Ook het in het LAB geëxposeerde werk van Roelie Zantig en Erwin Zijlstra is nog dit hele seizoen te bezichtigen.

Monument van het Jaar – en nu verder

Misschien maakt juist daarom de titel Monument van het Jaar 2026 ons zo blij.

Niet als bekroning van iets dat ‘af’ is. Eerder als aanmoediging om samen verder te gaan met een zoektocht die hier al jaren gaande is: hoe kan een historisch landgoed betekenis houden wanneer de wereld eromheen verandert?

De circa 450 mensen die dit weekend door de poort kwamen, maakten daar zelf deel van uit. Ze liepen door de tuinen, stelden vragen aan de telers, proefden de huisgeteelde verveinethee, verwonderden zich aan kunst en lieten zich verrassen door de betekenis, keken onder de donkere hemel en tussen de appelbomen en vleermuizen naar een film over veranderend landschap en gingen met elkaar in gesprek.

Daarmee werd misschien wel het mooiste zichtbaar wat een monument kan zijn: geen stilstaand object uit het verleden, maar een plek waar verleden, heden en toekomst elkaar blijven ontmoeten.

Dank aan onze bezoekers, de IVN-gidsen, telers en ondernemers, Visualsbynature, Rik van der Linden, alle gidsen en vrijwilligers en iedereen die op Grootstal heeft gestemd. De prijs is voor het monument, maar de veerkracht zit in de mensen, het landschap en de verbindingen daartussen. Hulde tot slot aan het Nijmeegse Comité Open Monumentendag, dat deze dagen met een prachtige Jubileumeditie door heel Nijmegen mogelijk heeft gemaakt!